Οδηγός παρατήρησης εκλείψεων Σελήνης

Ίσως έχετε παρατηρήσει ότι η Πανσέληνος μερικές φορές υφίσταται μια εκπληκτική μεταμόρφωση, με μια καμπύλη σκιά να κρύβει σιγά-σιγά τον σεληνιακό δίσκο. Η σκιά αυτή μπορεί σύντομα να υποχωρεί ή να συνεχίζει ώσπου να καλύψει εντελώς τη Σελήνη, προσδίδοντάς της μια απόκοσμη κόκκινη απόχρωση. Η εμφάνιση της Σελήνης με κόκκινο χρώμα τρόμαζε κατά την αρχαιότητα τους παρατηρητές. Πίστευαν ότι ήταν κακός οιωνός, σημάδι της οργής των θεών και προάγγελος δυσκολιών και δυστυχίας.

Σήμερα, οι επιστήμονες κατανοούν τη μηχανική των τροχιών του Ηλιακού μας Συστήματος. Κατανοούν τις εκλείψεις και μπορούν να τις προβλέπουν από νωρίς και έτσι, αντί να προκαλούν φόβο, πλέον οι εκλείψεις προσφέρουν ευχαρίστηση στους σύγχρονους παρατηρητές.

Οι ολικές σεληνιακές εκλείψεις δεν είναι τόσο συναρπαστικές όσο οι ολικές ηλιακές εκλείψεις, που μετατρέπουν τη μέρα σε «νύχτα». Αλλά σε αντίθεση με τις ηλιακές εκλείψεις, οι σεληνιακές δεν απαιτούν ειδικά προστατευτικά φίλτρα ή άλλο ειδικό εξοπλισμό. Επίσης, δεδομένου ότι δεν περιορίζονται σε ένα στενό μονοπάτι «ολικότητας» όπως οι ηλιακές, μπορούν να τις απολαύσουν πολλοί περισσότεροι παρατηρητές και για πολύ περισσότερο χρόνο.

Τι είναι η σεληνιακή έκλειψη;

Όπως είναι γνωστό, η Σελήνη δεν εκπέμπει δικό της φως. Τη βλέπουμε λαμπερή από τη Γη, επειδή ανακλά το φως του Ήλιου. Και όταν κάθε τόσο η Γη ρίχνει τη σκιά της πάνω στη Σελήνη, λέμε ότι συμβαίνει μια έκλειψη Σελήνης. Μια τέτοια έκλειψη μπορεί να συμβεί μόνο κατά τη διάρκεια της Πανσελήνου, όταν ο Ήλιος, η Γη και η Σελήνη ευθυγραμμίζονται. Η Σελήνη κινείται μέσα στη σκιά της Γης — πρώτα, σε μια «ελαφρύτερη» σκιά που ονομάζεται παρασκιά, και μετά στην πιο σκοτεινή κυρίως σκιά. Οι σεληνιακές εκλείψεις διαρκούν αρκετές ώρες. Υπό συνθήκες, η Σελήνη μπορεί να παραμείνει στη σκιά της Γης για σχεδόν δύο ώρες σε μια ολική έκλειψη.

Γιατί δεν συμβαίνει σεληνιακή έκλειψη κάθε μήνα;

Η Σελήνη περιφέρεται γύρω από τη Γη και φτάνει στη φάση της Πανσελήνου κάθε 29.5 ημέρες περίπου. Επομένως, φαίνεται λογικό ότι μια σεληνιακή (ή ηλιακή) έκλειψη θα συνέβαινε κάθε μήνα κατά τη διάρκεια κάθε Πανσελήνου (ή Νέας) Σελήνης.
Ωστόσο, η τροχιά της Σελήνης γύρω από τη Γη έχει κλίση περίπου 5 μοιρών σε σχέση με το επίπεδο της τροχιάς της Γης γύρω από τον Ήλιο. Το επίπεδο που ορίζει η τελευταία ονομάζεται εκλειπτική. Επειδή η Σελήνη συνήθως περνά λίγο πιο πάνω ή λίγο πιο κάτω από τη σκιά της Γης, δεν συμβαίνει σεληνιακή έκλειψη σε κάθε Πανσέληνο.

Τύποι σεληνιακών εκλείψεων

Ολική έκλειψη

 Μια ολική έκλειψη Σελήνης συμβαίνει μόνο όταν η Πανσέληνος εισέρχεται ολόκληρη στην σκιά της Γης. Η Σελήνη τότε δεν «εξαφανίζεται» εντελώς, αλλά αποκτά μια απόκοσμη, κοκκινωπή λάμψη. Η ακριβής απόχρωση μπορεί να ποικίλει με πορτοκαλί, καφέ και κίτρινες αποχρώσεις. Αλλά από πού παίρνει το χρώμα της η «Ματωμένη», όπως συχνά αποκαλείται, Σελήνη; Το παίρνει από το φως του Ήλιου που πριν φτάσει στην Σελήνη διέρχεται από την ατμόσφαιρα της Γης, όπου σκεδάζεται και διαθλάται.

Μερική έκλειψη

Μια μερική έκλειψη Σελήνης συμβαίνει όταν ο Ήλιος, η Γη και η Σελήνη βρίσκονται σχεδόν σε ευθεία γραμμή, αλλά όχι ακριβώς ώστε να συμβεί ολική έκλειψη. Μόνο ένα μέρος της επιφάνειας της Σελήνης κινείται στην σκιά της Γης, ενώ η υπόλοιπη επιφάνεια της Σελήνης παραμένει φωτισμένη από το άμεσο (που δεν έχει διέλθει πρώτα από τη γήινη ατμόσφαιρα) ηλιακό φως.

Έκλειψη παρασκιάς

Κατά τη διάρκεια μιας έκλειψης παρασκιάς η Γη εμποδίζει μέρος του φωτός του Ήλιου να φτάσει στη Σελήνη, ενώ η τελευταία παραμένει μέσα στην αχνή παρασκιά της Γης, την παρασκιά. Μια έκλειψη παρασκιάς δεν είναι πολύ εντυπωσιακή, επειδή η σκιά αυτή είναι πολύ πιο «ελαφριά» από την πιο «παχιά» κυρίως σκιά της Γης. Μπορεί να παρατηρήσετε ένα ελαφρύ σκοτείνιασμα όταν η Σελήνη πλησιάσει την σκιά. Μια έκλειψη παρασκιάς μπορεί να είναι μερική ή ολική, ανάλογα με το τι τμήμα της Σελήνης εισέρχεται στην περιοχή της παρασκιάς. Μια σεληνιακή έκλειψη παρασκιάς συχνά είναι δύσκολο να διακριθεί από μια τυπική Πανσέληνο.

Τα στάδια μιας ολικής έκλειψης Σελήνης

Οι σεληνιακές εκλείψεις είναι από τα πιο εύκολα παρατηρήσιμα ουράνια φαινόμενα. Αν έχετε χρόνο και βρίσκεστε σε κατάλληλη τοποθεσία, μπορείτε να προσπαθήσετε να παρατηρήσετε μια μερική ή ολική σεληνιακή έκλειψη από την έναρξη μέχρι τη λήξη του φαινομένου, συμπεριλαμβανομένης της στιγμής που η Σελήνη εισέρχεται και εξέρχεται από την παρασκιά. Ακολουθούν τα επτά στάδια μιας ολικής σεληνιακής έκλειψης που πρέπει να προσέξετε:

• Έναρξη έκλειψης παρασκιάς (πρώτη επαφή): Η Σελήνη εισέρχεται στην παρασκιά της Γης. Η σεληνιακή έκλειψη αρχίζει.
• Έναρξη μερικής έκλειψης (δεύτερη επαφή): Η σκιά της Γης αρχίζει να καλύπτει τη Σελήνη, καθιστώντας την έκλειψη πιο αισθητή.
• Έναρξη ολικής έκλειψης (τρίτη επαφή): Η Σελήνη κινείται ολόκληρη μέσα στην σκιά της Γης. Ανάλογα με τις ατμοσφαιρικές συνθήκες, η Σελήνη μπορεί να πάρει διαφορετικά χρώματα, όπως κόκκινο, πορτοκαλί, κίτρινο ή καφέ.
• Μέγιστο του φαινομένου (ολικότητα): Η Σελήνη κινείται μέσα στην σκιά της Γης.
• Λήξη ολικής έκλειψης (τέταρτη επαφή): Η σκιά της Γης αρχίζει να απομακρύνεται από τον δίσκο της Σελήνης, ο οποίος αρχίζει σιγά-σιγά να φωτίζεται.
• Λήξη μερικής έκλειψης (πέμπτη επαφή): Η σκιά της Γης απομακρύνεται εντελώς από την επιφάνεια της Σελήνης.
• Λήξη έκλειψης παρασκιάς (έκτη επαφή): Η Σελήνη απομακρύνεται από την παρασκιά της Γης. Η σεληνιακή έκλειψη τελειώνει.

Η κλίμακα Danjon

Το 1921, ο Γάλλος αστρονόμος André-Louis Danjon δημιούργησε την ομώνυμη κλίμακα για τη μέτρηση της φαινόμενης λαμπρότητας της Σελήνης κατά τη διάρκεια μιας ολικής σεληνιακής έκλειψης. Η κλίμακα περιλαμβάνει πέντε «τιμές L» από 0 έως 4.
• L = 0 Πολύ σκοτεινή έκλειψη. Η Σελήνη είναι σχεδόν αόρατη, ειδικά κατά το μέγιστο του φαινομένου.
• L = 1 Σκοτεινή έκλειψη, με γκρι ή καφετί χρώμα. Οι λεπτομέρειες διακρίνονται με δυσκολία.
• L = 2 Βαθυκόκκινη ή «σκουριασμένη» απόχρωση Σελήνης. Βλέπουμε μια πολύ σκοτεινή σκιά κεντρικά, ενώ η εξωτερική περιφέρεια της σκιάς παραμένει σχετικά φωτεινή.
• L = 3 Κεραμιδί απόχρωση Σελήνης. Η σκιά έχει συνήθως ένα φωτεινό ή κίτρινο περίγραμμα.
• L = 4 Πολύ φωτεινή χαλκό-κόκκινη ή πορτοκαλί έκλειψη. Η σκιά έχει ένα μπλε, πολύ φωτεινό περίγραμμα.
(Πηγή: NASA)

Συμβουλές για την παρατήρηση μιας σεληνιακής έκλειψης

• Αναζητήστε στο διαδίκτυο την ημερομηνία και την ακριβή ώρα της σεληνιακής έκλειψης για την περιοχή σας και παρακολουθήστε την εξέλιξή της.
• Δεν χρειάζεστε ειδικό εξοπλισμό ή γυαλιά ασφαλείας. Βγείτε έξω και απολαύστε τη θέα με τα μάτια σας, με κιάλια ή με τηλεσκόπιο!
• Εάν διαθέτετε κιάλια ή τηλεσκόπιο, θα βελτιώσουν την θέα και θα αποκαλύψουν λεπτομέρειες στην επιφάνεια της Σελήνης όταν βρίσκεται στη σκιά της Γης. Μπορείτε να χρησιμοποιήστε τόσο χαμηλή όσο και υψηλή μεγέθυνση για να παρακολουθήσετε την έκλειψη.
• Κατά τη διάρκεια της μερικής έκλειψης, προσέξτε το καμπύλο σχήμα της σκιάς της Γης καθώς κινείται πάνω από τη Σελήνη.
• Κατά τη διάρκεια της ολικότητας, προσπαθήστε να παρατηρήσετε το χρώμα και το πόσο φωτεινή ή σκοτεινή φαίνεται η Σελήνη και συγκρίνετέ την με προηγούμενες ολικές σεληνιακές εκλείψεις που μπορεί να έχετε παρατηρήσει. Μπορεί να υπάρχουν μεγάλες διαφορές στο χρώμα ή τη φωτεινότητα. Χρησιμοποιήστε την κλίμακα Danjon (βλ. παραπάνω) ως αναφορά.
• Αν και μπορείτε να απολαύσετε την ολική σεληνιακή έκλειψη ακόμα και από την πόλη, ίσως θελήσετε να ταξιδέψετε σε ένα μέρος με σκοτεινό ουρανό για μια διαφορετική εμπειρία θέασης. Φανταστείτε να βλέπετε τη Σελήνη σε ολική έκλειψη, περιτριγυρισμένη από μια θάλασσα αστεριών!
• Πριν ξεκινήσει η σεληνιακή έκλειψη, η Πανσέληνος θα είναι πολύ φωτεινή και θα καλύπτει όλα τα αστέρια που βρίσκονται κοντά της εκτός από τα πιο φωτεινά. Κατά τη διάρκεια της ολικότητας όμως, θα δείτε αμυδρά αστέρια να εμφανίζονται ξαφνικά κοντά στη Σελήνη. Αναζητήστε τα!
• Αν σας αρέσει να ζωγραφίζετε, σχεδιάστε την εξέλιξη της έκλειψης και σημειώστε πότε οι πιο εμφανείς κρατήρες της Σελήνης εισέρχονται και πότε εξέρχονται από την σκιά. Χρησιμοποιήστε έναν χάρτη της Σελήνης ως αναφορά.
• Χρησιμοποιήστε έναν αντάπτορα για να συνδέσετε το smartphone ή την κάμερα DSLR που πιθανώς έχετε στο τηλεσκόπιο σας και να τραβήξετε εξαιρετικές, λεπτομερείς εικόνες. Για ορισμένους τύπους τηλεσκοπίων, η προσθήκη ενός μειωτή εστιακού λόγου θα σας βοηθήσει να λάβετε κάδρο με ολόκληρη την Σελήνη αντί για ένα μεγεθυμένο τμήμα της μόνο.
• Εάν η έκλειψη συμβεί κατά τη διάρκεια των θερμότερων περιόδων του έτους, φροντίστε να έχετε μαζί σας εντομοαπωθητικό. Εάν πάλι συμβεί κατά τη διάρκεια των ψυχρότερων περιόδων του έτους, ντυθείτε ζεστά, ειδικά εάν παρατηρείτε με παιδιά. Μην ξεχάσετε τον καφέ και τη ζεστή σοκολάτα!

Το ήξερες αυτό;

• Κατά τη διάρκεια μιας σεληνιακής έκλειψης, η Σελήνη μπορεί να παραμείνει μέσα στην σκιά της Γης για περισσότερο από 100 λεπτά, ενώ η μέγιστη διάρκεια μιας ολικής έκλειψης Ηλίου είναι μόνο 7,5 λεπτά.
• Ορισμένες σεληνιακές εκλείψεις μπορούν να διαρκέσουν έως και 3 ώρες και 45 λεπτά.
• Οι σεληνιακές και ηλιακές εκλείψεις συνήθως συμβαίνουν σε ζεύγη, με διαφορά δύο εβδομάδων περίπου κάθε έξι μήνες.
• Σε αντίθεση με τις ηλιακές εκλείψεις, οι σεληνιακές είναι ασφαλείς για παρατήρηση με γυμνό μάτι, κιάλια ή τηλεσκόπιο. Δεν υπάρχει κίνδυνος να παρατηρήσετε μια σεληνιακή έκλειψη είτε μερική, είτε ολική, επειδή πρακτικά κοιτάζετε τη Σελήνη να εισέρχεται στη σκιά της Γης και όχι το άμεσο ηλιακό φως.
• Η Σελήνη εμφανίζεται συχνά κοκκινωπή λόγω ενός φαινομένου που είναι γνωστό ως σκέδαση Rayleigh. Το ηλιακό φως διαθλάται και σκεδάζεται από την ατμόσφαιρα της Γης, και τα μεγαλύτερα, κόκκινα μήκη κύματος «κάμπτονται» και κατευθύνονται προς τον κώνο της σκιάς και πάνω στη Σελήνη.
• Αν ήσασταν αστροναύτης στη Σελήνη κατά τη διάρκεια μιας ολικής σεληνιακής έκλειψης, θα βλέπατε τον μαύρο δίσκο της Γης να καλύπτει τον Ήλιο. Θα βλέπατε επίσης ένα λαμπερό κόκκινο δαχτυλίδι ηλιακού φωτός που σκεδάζεται μέσω της ατμόσφαιρας της Γης.
• Όταν ο Ήλιος, η Γη και η Σελήνη ευθυγραμμίζονται, το φαινόμενο αυτό ονομάζεται «συζυγία».
• Σύμφωνα με τη NASA, κάθε χρόνο μπορούν να συμβούν δύο έως τέσσερις ηλιακές εκλείψεις, αλλά οι σεληνιακές είναι λιγότερο συχνές. Ο μέγιστος αριθμός εκλείψεων σε ένα δεδομένο έτος είναι τέσσερις ηλιακές και τρεις σεληνιακές.
• Σε ένα δεδομένο έτος μπορεί να συμβούν μία, δύο, τρεις ή καμία σεληνιακή έκλειψη.
• Περισσότεροι άνθρωποι στη Γη μπορούν να δουν μια σεληνιακή έκλειψη παρά μια ηλιακή έκλειψη.
• Ο Αριστοτέλης συχνά αναγνωρίζεται ως αυτός που απέδειξε ότι η Γη είναι σφαιρική, λόγω της καμπύλης σκιάς της στη Σελήνη κατά τη διάρκεια μιας σεληνιακής έκλειψης.
• Το χρώμα και η φωτεινότητα μιας ολικής σεληνιακής έκλειψης εξαρτώνται από την ποσότητα σκόνης και ηφαιστειακής τέφρας που υπάρχει στην ατμόσφαιρα της Γης. Η ολική σεληνιακή έκλειψη του Δεκεμβρίου 1992 ήταν πολύ σκοτεινή λόγω της τεράστιας ποσότητας σκόνης και τέφρας στην ατμόσφαιρα μετά την έκρηξη του όρους Πινατούμπο στις Φιλιππίνες.

Με πληροφορίες από celestron.com